Czersk
Czersk - jedna z najstarszych osad na Mazowszu. Na wzgórzu górującym nad doliną Wisły, widać wieże zamku książąt mazowieckich. Zbudowany został w 2 poł. XIV w. na miejscu wcześniejszego grodu. Prace trwały kilkadziesiąt lat. Wytyczono linię murów otaczających dziedziniec i wzniesiono istniejące do dziś trzy wieże: czworokątną Wieżę Bramną i dwie okrągłe -- Południową i Zachodnią. Okres najintensywniejszego rozwoju Czerska przypadł na XIII w. Była tu wówczas siedziba kasztelana i rezydencja książąt mazowieckich, a od 1247 r. stolica osobnego księstwa czerskiego. Po przeniesieniu tu z pobliskiego Grójca siedziby archidiakonatu (w 1252 r.) stał się Czersk również ważnym ośrodkiem władzy kościelnej.
Warto chyba przypomnieć dlaczego w tym okresie rządzili książęta mazowieccy. Cofnijmy się do 1138 r. Wówczas władca Polski Bolesław Krzywousty umierając podzielił państwo między swych synów. Jedną z dzielnic – Mazowsze – otrzymał wówczas Bolesław zwany Kędzierzawym. Z czasem, na skutek kolejnych podziałów ziem między potomków, doszło do rozdrobnienia dzielnicowego. Wyodrębnienie księstwa czerskiego nastąpiło za czasów Konrada Mazowieckiego, tego który sprowadził do Polski Krzyżaków, by pomogli mu chronić północną granicę Mazowsza, a którzy tak szybko sami okazali się wielkim zagrożeniem.
Książę Konrad podzielił swe ziemie między trzech synów: Kujawy otrzymał Kazimierz, Mazowsze płockie – Bolesław, a Mazowsze czerskie – Siemowit. To on i jego potomkowie rządzili z Czerska. Wprawdzie na początku XIV w. większość ziem polskich zjednoczył pod swym berłem Władysław Łokietek, jednak Mazowsze pozostało nadal odrębne. Ostateczne przyłączenie tych ziem do królestwa, tzw. inkorporacja nastąpiło na początku XVIw. , za czasów króla Zygmunta Starego z dynastii Jagiellonów. Książęca decyzja by to właśnie Czersk uczynić stolicą ziemi była nieprzypadkowa. Osadnictwo w tym rejonie rozwijało się dużo wcześniej (potwierdzają to znaleziska archeologiczne). Tędy wiodły ważne szlaki komunikacyjne, a wśród nich międzynarodowe drogi handlowe łączące Pomorze z Rusią i Mazowsze ze Śląskiem. W pobliżu Czerska istniała przeprawa przez Wisłę. Miejsce – z natury obronne, otoczone bagnami rzeczki Czarnej, poprzecinane jarami – zachęcało do osiedlania się. Najwcześniejsze ślady osadnictwa odkryte na wzgórzu zamkowym datowane są na początek naszej ery; intensywne zasiedlenie istniało na czerskich wzgórzach w VI w., a w XI w. był tu już gród.
W czasach książęcych przy zamku istniało podgrodzie, które rozwinęło się w miasto. Przed 1350 r. Czersk miał już prawa miejskie. Gdyby nie splot wydarzeń, może byłby Czersk obecną stolicą Polski. W 2 poł. XIII w. to tu był główny ośrodek polityczny i kościelny Mazowsza Południowego, Jednak już wkrótce Czersk znalazł się na uboczu ważnych dróg handlowych i utacił dotychczasowy charakter strażnicy. Książę Janusz I przeniósł swą siedzibę do Warszawy i wkrótce przeniesiono tam również ośrodek kościelny – siedzibę archidiakonatu. W ten sposób, na przełomie XIV i XV w. Czersk utracił dotychczasowe znaczenie polityczne i administracyjne.
Nadal jednak, już po przyłączeniu Mazowsza do Korony, Czersk był stosunkowo dużym miastem. W XV i XVI w. rozbudowało się ono nawet poza dawne centrum: powstały dwa przedmieścia – wzdłuż obecnych ul. Wareckiej i ul. Warszawskiej. Nazwy tych ulic określają kierunki dróg – do Warki (a stamtąd do Krakowa) i do Warszawy. W tutejszym zamku rezydowała przedsiębiorcza królowa Bona, która otrzymała Czersk jako tzw. oprawę wdowią po śmierci męża – Zygmunta Starego. Zadbała ona o należyty stan podupadłego zamku, na nasłonecznionych stokach założyła ogrody i winnice. Dostrzeżone przez gospodarną monarchinię walory klimatyczne okolic Czerska są wykorzystywane i dziś – rejon słynie z sadownictwa.
Upadek nastąpił w okresie potopu szwedzkiego w 1656 r. Wtedy nieprzyjaciele zniszczyli zamek i miasteczko – Czersk nie mógł już powrócić do dawnej świetności. W ciągu kilku wieków – mimo prób podniesienia z upadku – zamek popadł w ruinę, a miasto, dawniej kwitnące, zeszło do rzędu osady – zniszczeniu uległ ratusz, a w 1869 r. Czersk utracił prawa miejskie.
Na koniec jednak, w pierwszych latach XX w. zamek - dawna siedziba książąt mazowieckich - znalazł opiekunów. Miłośnicy historycznych pamiątek skupieni w Towarzystwie Opieki nad Zabytkami Przeszłości postanowili ratować zabytek. Przeprowadzono prace badawcze i zabezpieczono ruiny. W kilka lat po odzyskaniu przez Polskę niepodległości po I wojnie światowej czerski zamek przeszedł na własność Towarzystwa. Obecnie działalność w zakresie społecznej opieki nad zabytkiem kontynuuje Towarzystwo Opieki nad Zabytkami – Oddział w Czersku.